هفته‌نامۀ پنجره: تأثیر قیام اباعبدالله بر منبر و وعظ و هدایت مردم چه بود؟


دکتر محمدحسین رجبی دوانی: با توجه به این‎که شیعه همیشه در اقلیت و فشار بود؛ طبیعتاً منبری در اختیار شیعه قرار نداشت که بخواهد از امام حسین و حرکت تاریخ‎ساز ایشان تأثیر پذیرفته باشد و تجلی پیدا کند؛ تا دورۀ صفویه.

البته آل‎بویه هم دولت شیعی بودند (بنا به قول مشهور شیعۀ ۴ امامی بودند). دولت عباسی را با وجود این‎که خلافت عباسی کماکان برقرار بود، در محذورات و تنگناهایی قرار دادند و شیعیان توانستند نفسی بکشند. در دولت آل‎بویه، شعائر شیعی منعکس شد. شهادت بر ولایت امیرالمؤمنین و «حی علی خیر العمل» در اذان به‎راحتی و علنی گفته می‎شد. مسجد شیعیان مشخص و معلوم بود اما این‎که منبرهایی وجود داشته باشد و علما در وصف سجایای حضرت اباعبدالله و مظلومیت آن حضرت بتواند از فراز منبر با مردم سخن بگویند، نمی‎گویم چنین موردی نیست، ولی من در تاریخ با چنین چیزی برخورد نکردم.

دولت کوچک و از نظر زمانی، کوتاه «سربداران» خراسان هم شیعه بودند. یک دولت شیعی هم برقرار کردند و شیعۀ ۲ امامی هم بودند. اما این‎که آیا در آن موقعیت فرصتی فراهم شده باشد که فضایل اهل‎بیت و تأثیرهای قیام امام (علیه‎السلام) در مساجد و بر فراز منبر تبیین شود؛ در این مورد هم من اطلاعی در دست ندارم؛ هرچند آن‎ها با این اسمی که بر خود گذاشتند؛ سربداران، شیعه هم بودند، مقابل مظالم مغول‎ها ایستادند و توانستند دولتی تشکیل دهند؛ قطعا متأثر از قیام حضرت اباعبدالله بودند و از ایشان الگو گرفتند و متأثر از پیام‎های عاشورا بوده‎اند.



از چه زمانی روضه امام حسین (علیه‎السلام) هم به وعظ، خطابه و منبر اضافه شد؟


به‎طور مشخص از زمان صفویه که در ایران، دولت شیعی ۱۲ امامی را به‎وجود آوردند، صفویان مشوق بیان و مبلغ مظلومیت اهل‎بیت بودند و به‎صورت رسمی بر فراز منبرها مطرح می‎کردند. از این زمان، بیان مظلومیت و حقانیت اهل‎بیت (علیهم‎السلام)، به‎ویژه امام حسین روی منبر باب می‎شود. در تهییج مردم و به میدان آوردن آن‌ها، حتی در برابر حمله‎های عثمانی‎ها و مخالفان شیعه به قلمرو کشور شیعی، این‎ها متأثر بوده و علما از منبرها نهایت بهره‎مندی را برای تبیین معارف اهل‎بیت داشتند و منبر از عهد صفویه به بعد، به‎گونه‎ای شد که عمدتاً تعلق به حضرت اباعبدالله پیدا کرد و بیان مظلومیت‎ها، غربت حضرت و تبیین سوزناک جنایت کربلا، برقراری و برگزاری مجالس عزاداری اباعبدالله در مسجدها و تکیه‎ها و روضه‎خوانی حضرت سیدالشهدا که واعظ و روضه‎خوان بر فراز منبر با مردم سخن می‎گفت از عصر صفویه به بعد، آغاز و گسترش پیدا کرد.



از چه زمانی منبر امام حسین (علیه‎السلام) مقابل دولت‎ها قد علم کرد؟


تبلیغ دین و روضۀ امام حسین در عهد صفویه شروع شد و ادامه داشت تا این‎که در دوره‎های بعد کم‎کم از تسلط دولت‎ها هم کاملا خارج شد. صفویان پشتیبان مساجد بوده و مساجد به‎نوعی وابسته به دولت بودند اما به‎مرور، از این حالت بیرون آمد و مساجد موقوفاتی پیدا کرد و از سلطۀ دولتی خارج شد.

در زمان قاجار ما تقابل مسجد و منبر را با دولت می‎بینیم. علمای بزرگ شیعه در برخورد با استبداد و ظلم قاجار و حقانیت آن‎ها در برابر استعمار خارجی بر فراز منبرها نهایت بهره‎مندی را داشتند تا این‎که بتوانند مردم را بسیج کنند و به عرصه بیاورند. البته همۀ این‎ها به برکت نشر معارف حضرت اباعبدالله (علیه‎السلام) بود. برای این‎که بتوانند مردم را تهییج کنند و در صحنه نگهدارند، به‎ویژه در دورۀ مشروطه، واعظان از قیام امام حسین (علیه‌السلام) و شهادت ایشان و ایستادگی یاران پاک‎بازش بحث می‎کردند و به این وسیله مردم را تهییج می‎کردند که در عرصه سیاسی حاضر باشند.

اوج این مسأله را هم در پیروزی انقلاب اسلامی خودمان می‎بینیم که مساجد، پایگاه‎ بزرگ انقلاب و منبرها، خط‎دهنده به مردم با پشتوانۀ حماسۀ حضرت اباعبدالله (علیه‎السلام) بودند و پیروزی انقلاب، مدیون مساجد و منبرها و تبیین حقایق به پشتوانۀ قیام امام حسین بر فراز منبر است…”




[دوازده‌مین کتاب ضمیمۀ پنجره، هفته‌نامۀ پنجره، شمارۀ ۱۱۷، ۱۳۹۰/۹/۵، تاریخچۀ پیدایش منبر و روضه در گفت‌وگو با دکتر محمدحسین رجبی دوانی، ص۲۰]