“پیداست شایستهترین مجری احکام و قوانین اسلام کسی است که در سه مورد: تغییر، تطبیق و اجرای قانون، ایدهآل باشد؛ یعنی بهترین قانونشناس، بهترین مفسّر و بهترین مجری باشد، که هیچ انگیزهای برای تخلّف نداشته و حتی اشتباهی در فهم و تشخیص و تفسیر و اجرای قانون برای او پیش نیاید. این خصوصیت و ویژگی در فرهنگ اسلام «عصمت» نامیده میشود و کسی که دارای چنین خصیصهای باشد «معصوم» است. برترین مصداق عصمت، رسول اکرم (صلیالله علیه و آله و سلم) و بعد از او به اعتقاد شیعه، امامان معصوم (علیهمالسلام) هستند.
از آن جایی که فقیه جامعالشرایط در امتداد امامتِ امام معصوم -در عصر غیبت- است، اگرچه «معصوم» به معنای واقعی کلمه نیست، ولی مسلّم است که ولیفقیه باید در بُعد گناه، از عصمت برخوردار باشد و گناهی را مرتکب نگردد، اما این که آیا ولیفقیه اشتباه میکنده یا نه، باید گفت که غیر از پیامبر و امامان، کسی از خطا و اشتباه در تشخیص مصون نیست؛ این اصل ِ اوّلی است. ولی این نکته را نیز باید در نظر داشت که طبق روایت معروف امام حسن عسکری (علیهالسلام) که فرمود:
«فَأمّا مَن کانَ مِنَ الفُقَهاءِ، صائِناً لِنَفسِه، حافِظاً لِدینِه،مُخالفاً لِهَواهُ، مُطیعاً لأمر مَولاه، فَلِلعَوام أن یُقَلِّدوه.»(1)
«هر کس از فقهیان که بر امیال نفسانی خود چیره باشد، دین خدا را پاس بدارد، با هوا و هوس خویش مخالفت نماید و مطیع احکام و اوامر خدا و مولای خود باشد، پس بر مردم لازم است از او اطاعت و تقلید نمایند.»
مراد حضرت در این روایت، پرهیزگاری و دوری از گناه فقیه است نه اشتباه در تشخیص؛ زیرا غیر معصوم ممکن است اشتباه نماید، هرچند میتوان گفت که ولیفقیه به خاطر پرهیز جدی از گناه و شبهات و مکروهات، و تقیّد به واجبات و مستحبات و زهد و پارسایی و قناعت، و با عنایت به حساسیت موقعیت و وظیفۀ سنگین خویش، درصد خطایش نیز کم خواهد بود، ضمن این که در بسیاری از تصمیمگیریها با متخصصان مربوط مشورت نیز مینماید.
بر فرض که گاهی به ندرت، اشتباهی در تشخیص صورت پذیرد، چند نکته لازم به توجه است:
1- تشخیص خطا، کار هر کسی نیست و باید اهل فن نظر بدهند.
2- حفظ نظام و اساس حکومت اسلامی، آن هم در جامعۀ ایران اسلامی، مهمتر از یک اشتباه و خطا است.
3- شاید مصلحتی در بین باشد و عوام پندارند که فقیه اشتباه کرده است.
پس هیچ یک از مدافعان ولایت فقیه مدعی نیست که ولیفقیه جامع شرایطی که رهبری یک جامعه را در عصر غیبت عهدهدار میشود، «معصوم از خطا» است؛ اما قاطعانه مدعی هستیم که وی در زمان ولایتش «معصوم از گناه» است.
با توجه به آنچه گذشت؛ اگر امام معصوم (علیهالسلام) وجود داشته باشد، وی فردی ایدهآل و مصداقی کامل برای امر حکومت اسلامی است؛ اما در عصر غیبت چطور؟ به یقین در چنین شرایطی، کسی باید در رأس هرم قدرت باشد که از هر جهت به امام معصوم شبیهتر و نزدیکتر است؛ یعنی در دینشناسی، تقوا، و صلاحیت برای اجرای احکام و قوانین اسلام، بهترین باشد؛ و چنین شخصیتی «ولیفقیه جامعالشرایط» است.”
[ولایت فقیه در عصر غیبت، علیرضا رجالی تهرانی، انتشارات نبوغ، صص228-229]
پینوشت:
1- احتجاج، علامه طبرسی، نشر مرتضی، ج2، ص458
