“در پایان این فصل لازم است که توضیحی راجع به یک نکته از مباحث بدهم، و آن مربوط به نقل قول مفصّلی است که مجلۀ سمات از کتاب چهل حدیث حضرت آیتاللهالعظمی خمینی قدّسسرّه دربارۀ ملائکه آورده است.
آقایان این نقل قول را پس از اینکه بنده متن مصاحبۀ ویراششده را به مجله دادم، به آن اضافه کردند، بدون اینکه بنده آن را دیده باشم و عبارت به گونهای تنظیم شده که گویی بنده مخاطب قرار گرفتهام، اما نسبت به آن سکوت کردهام.
صرفنظر از اینکه از نظر آداب درج مصاحبه، این کار پسندیده نیست و نمیتوان آن را در قالب ویرایش متعارف تلقّی کرد، ولی به هر حال چون در اصل این نقل قول، دقت نشده و در واقع تحریف لفظی و معنوی هر دو صورت گرفته است، ناگزیر از طرح و ذکر آن میباشم.
در شمارۀ گذشتۀ شما برای نشان دادن اشتباهات فاحش فلاسفه و از جمله ملاصدرا، به اشکال حضرت آیتالله خمینی قدّسسرّه بر ملاصدرا در مورد غیرمجرد بودن فرشتگان اشاره کردید و پس از پاسخ بنده مجدداً تأکید کردید «اینکه مجرّدی ماسویالله نیست مفاد برهان و نصوص عدیده است. فلاسفه از مصادیق بارز مجردات را فرشتگان میدانند که دیدیم حتی امام خمینی با این رأی موافق نبود».
بنده به استناد پاسخ قبلی که به این مسئله داده بودم عرض کردم «حرف مرحوم آیتاللهالعظمی خمینی را تحریف نکنید، ایشان میگویند پارهای ملائکۀ جزئیه به حسب بعضی روایات، جنبۀ جسمانی دارند و نه اینکه منکر مجرّد بودن ملائکۀ کلیه باشند. در همان نقل قول این مسئله کاملاً روشن است». در اینجا بحث ما راجع به این موضوع تمام شد.
ولی موقع چاپ مقاله، توضیح مفصلی به این عبارت اضافه شده است: «آقای دکتر جای تعجب است که اینگونه نسبت تحریف میدهید. عین عبارت امام خمینی در کتاب چهل حدیث (ص415) چنین است:
«و اما ملائکۀ عوالم مثال و موجودات ملکوتیۀ برزخیه، در جمیع آنها اجزاء و اعضا و انجحه و ریاش و غیر آن ممکنالتحقق است و چون از عوالم تقدّرات برزخیه و تمثّلات مثالیه هستند، هر یک دارای مقداری خاص و اعضا و جوارحی مخصوص به خود میباشند. «و الصافات صفا» و «اولی اجنحة مثنی و ثلاث و رباع» راجع به این صنف از ملائکه است. لیکن ملائکۀ مقرّبین و قاطنین جبروت اعلا به واسطۀ احاطۀ وجودیۀ یومیه میتوانند در هر یک از عوالم به هیأت و صورت آن عالم متمثّل شوند چنانچه جبرئیل امین که… پس [چون که] این مطلب غیر مصادم با برهان بلکه موافق با آن است داعی به تأویل آن نیست چنانکه فیلسوف معظّم جناب صدرالمتألهین ارتکاب فرمودند».
اگر سردبیر محترم مجله این عبارت را در همان موقع مصاحبه خوانده بود، بنده متذکّر میشدم که دقت در متن همین عبارت، مؤید نظر بنده است بر اینکه آن بزرگوار (حضرت آیتاللهالعظمی خمینی ره) نیز همچون سایر حکما به تجرّد ملائکۀ کلیه قائلند و آنچه به عنوان صور جسمانی مثالی (دقت شود، مثالی نه مادی!) بیان فرموده است مربوط به ملائکۀ جزئیه و یا عوالم مثالی و برزخی است و نه عوالم مجردات محضه و ملائکۀ کلیّه و نه حتی عالم طبیعت و موجودات مادی، و در وصف ملائکۀ کلیّه عبارت ایشان چنین است:
«لیکن ملائکۀ مقرّبین و قاطنین جبروت اعلی به واسطۀ احاطۀ وجودیۀ یومیه میتوانند در هر یک از عوالم به هیأت و صورت آن عالم متمثّل شوند».
کلمۀ «میتوانند»، به معنای اینست که ملائکۀ مقرّبین توانایی نزول به عالم متوسط و جزئیه را دارند، نه اینکه حقیقت آنها حقیقت مثداری و مثالی باشد.
البته چون سردبیر محترم ظاهراً به معنای الفاظ و اصطلاحات فلسفی وقوف ندارند، تمثّل ِ مقداری و مثالی را به معنای مادیّت و نفی مجرّدات انگاشته است که این هم اشتباه محض است.
ولی در جواب اعتراض ایشان به اینجانب که «آقای دکتر جای تعجب است که اینگونه نسبت تحریف میدهید…»، عرض میکنم که آفتاب آمد دلیل آفتاب. در نقل همین عبارت حضرت آیتالله خمینی(ره)، صرفنظر از تحریف معنوی که مربوط به عدم فهم صحیح عبارت و استنتاج ناروا از آن است، حداقل دو مورد تحریف لفظی رخ داده است به شرحی که عرض میکنم:
بحث ما در این بود که سردبیر محترم فرمود: «اینکه مجرّدی ماسویالله نیست مفاد برهان و نصوص عدیده است… حتی امام خمینی با این رأی موافق نبود» و سپس به نقل عبارت مزبور از کتاب چهل حدیث مبادرت کردند ولی اگر ایشان فقط جملۀ قبلی عبارت مذکور در آن کتاب را میخواند و یا اگر خوانده بود، آن را نقل میکرد، دیگر نیازی به این بحث نبود و در واقع نقیض مطلبی خود را در آن عبارت میدید و این بیتوجهی به عبارت قبل عجیب است.
آن جمله از حضرت آیتاللهالعظمی خمینی اینست:
«… و بباید دانست که اجنحه و ریاش و اعضای دیگر در جمیع اصناف ملائکه نیست، بلکه از ملائکۀ مهیّمین گرفته تا سکنۀ ملکوت اعلی منزّه و مبرّا هستند از امثال این اعضا و اجزاء مقداریه. و آنها مجرّد از جمیع موارد و لوازم آن و تقدّرات و عوارض آن هستند».
راستی چه باید گفت؟! عبارت آن مرحوم فارسی است و معنی آن هم کاملاً روشن است. اما باز هم سردبیر محترم با استناد به جملۀ بعدی، میخواهید آیتالله خمینی را در زمرۀ مخالفان فلاسفه و ملاصدرا که به وجود مجرداتِ ماسویالله قائلند، قلمداد کرده و فرشتگان را از نظر ایشان مادی و غیرمجرد معرفی نماید!!
تحریف دوم با توجه به نکتۀ انتهایی ِ همین مطلب از کتاب چهل حدیث روشن میشود. توضیح اینکه سردبیر محترم میخواهد وانمود کند که مرحوم آیتالله خمینی رضواناللهعلیه در قول به مقداری دانستن ملائکۀ عالم مثال با مرحوم ملاصدرا مخالفند. و عباراتی از کتاب چهل حدیث را در سماتِ موردِ استناد قرار داد و دقیقاً عبارات مورد استناد را درست در همان جایی به پایان برد که عباراتِ غیرموافق با نظر ایشان آغاز میشود و آن عبارت چنین است:
«با آنکه ملائکۀ عالم مثال و تمثّلات مُلکیه و ملکوتیۀ ملائکه را معترف و اثبات آن را در کتب حکمیه و مسفورات علمیۀ خود فرمودند با بیاناتی بینظیر که مختص به خود آن بزرگوار است». (چهل حدیث، ص416)
چنانچه ملاحظه میفرمائید مرحوم آیتالله خمینی قدّسسرّه نهتنها خود را در موضع مخالفت با مرحوم ملاصدرا در مسئلۀ تمثلات ملکیه و ملکوتیۀ ملائکۀ عالم ِ مثال قرار نمیدهد بلکه اثبات آن را با بیاناتی بینظیر از آنِ مرحوم صدرا میداند!
اگر حقیر بخواهد ادامۀ این حکایت را از شرح مرحوم ملاصدرا بر اصول کافی و سپس بیانات بینظیر و عالی ایشان در مجلدات 6، 7، 8 و 9 اسفار اربعه پیگیری نماید مصداق فرع زاید بر اصل خواهد شد و همین مقدار توضیح نیز چنین شده است. ولی چاره چیست وقتی که با دوستانی مواجه هستیم که چنان دأب و روشی را پیش گرفتهاند!”
[جدال با مدعی، دکتر حسین غفاری، انتشارات حکمت، صص190-194]
از هماین کتاب:
جدال با مدعی (۵): آقای نصیری! بیپروا حرف بزرگان را تحریف میکنید! (۱)
جدال با مدعی (۴)، (۳)، (۲)، (۱)
