“از یکی از نویسندگان اسلامی پرسیدم: ائمه(ع) پس از امام حسین چه کردند؟ وی با صراحت پاسخ داد: همۀ ائمه پس از امام حسین دارای تمایلات غیرسیاسی بودند و هیچ یک از آنها پس از امام حسین(ع) در سیاست دخالت نمی‌کردند. ولی با مروری بر تاریخ کاملاً روشن می‌شود که ائمه از امام زین‌العابدین(ع) تا حضرت حجت(عج) در همۀ زمینه‌ها و مسائل سیاسی وارد می‌شده‌اند.

جنبش مکتبیها در زمان امام زین‌العابدین(ع) در همۀ زمینه‌ها و مسائل سیاسی وارد می‌شده‌اند. امام صادق(ع) توانست بر بخشهای وسیعی از ممالک اسلامی سیطره یابد و همچنان در روزگار سایر ائمه(ع) از توانایی زیادی برخوردار بود.

ائمه از زمان امام صادق(ع) بر قسمتهایی از سرزمین اسلامی حکومت می‌کردند. ایشان حکومت خود را از طریق والیان خویش بر قسمتهای مختلف اعمال می‌کردند، والیانی که از یاران ائمه به شمار می‌آمدند. برای مثال، والی اهواز⁽¹⁾ را می‌توان از جملۀ ایشان دانست. وی به هر نحوی بود تشیّع خود را آشکار می‌نمود و مردم را به سوی امام صادق(ع) دعوت، و اوامر امام را اطاعت می‌کرد و اوامری که امام به وسیلۀ نامه ابلاغ می‌فرمود، به سازماندهی اداری و داوری و جز آن اختصاص داشت.

همان‌طور که حضرت علی(ع) سازماندهی اداری خود را برای مالک اشتر (والی مصر) ارسال می‌داشت، امام صادق(ع) نیز همین کار را با والی عباسیان در اهواز می‌کرد. اگرچه قبول این مسأله دشوار است ولی عباسیان به تنهایی قادر نبودند به حاکمیت خود ادامه دهند و در این زمان بسیار طبیعی بود که مکتبیها از دخالت در امور حکومت چشم نپوشند. برای مثال «ربیع» که وزیر دربار یا به اصطلاح آن روز «حاجب» منصور بود از دوستداران ائمه به شمار می‌رفت. روزی که منصور، امام صادق(ع) را احضار کرد امام خطاب به ربیع چنین فرمود: «ای ربیع! من از گرایش تو نسبت به ما اهل بیت آگاهم، پس بگذار دو رکعت نماز بخوانم و دعا کنم» ربیع گفت: «هر چه می‌خواهی بکن» ربیع پس از آن گریست و امام نیز دو رکعت نماز گزارد و سپس نزد منصور آمد. منصور شمشیری در زیر لبدِ خود پنهان کرده بود و هرگاه بحث او با امام شدت می‌گرفت دست خود را روی شمشیر می‌برد. در این هنگام ربیع پیش خود چنین گفت: «اگر منصور به من دستوری دهد از فرمان او سرپیچی خواهم کرد زیرا گمان می‌کنم به من دستور دهد شمشیر را بردارم و امام را به قتل برسانم. اگر مرا چنین دستوری دهد، خود منصور را به قتل خواهم رساند اگرچه به قیمت جان خود و فرزندانم تمام شود.»⁽²⁾

چنین اشخاص یا افرادی مثل «ابراهیم‌بن جبله» وزیر دربار بوده‌اند و این مسأله ثابت می‌کند که افراد مکتبی توانسته بودند با نفوذ در دستگاههای دولتی در حکومت جایگاهی برای خود کسب کنند، ولی امور حکومتی در آن زمان چندان مرتب نبود و افراد مختلفی در آن به چشم می‌خوردند، مثلاً فرزند یکی از خلفا از دوستداران اهل بیت بود و یا یکی از فرزندان خلیفۀ اموی (یزید بن ولید بن یزید بن عبدالملک) از معتزله بود، وی علیه پدر خود شورید و پنج ماه بر ممالک اسلامی خلافت کرد، و به نمایندگی از طرف حزب معتزله روی کار آمده بود ولی امویان یک بار دیگر علیه یزید بن ولید قیام کردند و او را به قتل رساندند، معتزله هیچ کس را همپایۀ یزید نمی‌دانستند و معتقد بودند که وی در میان خلفای بنی‌امیه از عمر بن عبدالعزیز برتر است.

افراد مکتبی در خلال زندگی امام صادق(ع) و ائمۀ پس از ایشان، از طریق نفوذ کردن یا جز آن این امکان را یافته بودند تا بر کشور حکومت کنند.

بنی‌اشعث و فضل‌بن یحیی و خالد و فضل‌بن سهل و یعقوب‌بن داوود و پیش از اینها ابوسلمه و ربیع و پسرش فضل‌بن ربیع و پس از فضل‌بن ربیع، علی‌بن یقطین و فرزندانش و سلیمان‌بن جعفر را می‌توان از این قبیل دانست. همۀ اینها مسؤولیتهایی در حد وزارت داشتند. برخی از حاکمان شهرهای مختلف نظیر زیاد بن عبدالله کارگزار منصور در مدینه نیز از طرفداران اهل بیت بودند همچنان که پاره‌ای از فرماندهان لشگر مثل طاهر بن حسین خزاعی فرمانده ارتش مأمون که بغداد را برای وی فتح کرده و توانسته بود ارتش امین برادر مأمون را شکست دهد از هواداران ائمه به شمار می‌آمدند.

طرفداران ائمه همچنان تا زمان حضرت حجت(ع) موجود بودند و این مسأله ثابت می‌کند که ائمه(ع) به صورت کامل در سیاست دخالت می‌کرده‌اند.”

[امامان شیعه(ع) و جنبشهای مکتبی، علامه محمدتقی مدرسی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، صص144-146]

پی‌نوشت‌ها:

1- والی، نویسندۀ یحیی‌بن خالد برمکی وزیر بود.

2- بحارالانوار، ج47، ص197

از هم‌این کتاب:

(+) اختلاف اختلاف اختلاف

(+) مردم کوفه چه کسانی بودند؟

(+) آیا تناقضی در جنبش‌های مکتبی به چشم می‌خورد؟

(+) “زندگی امام [کاظم سلام‌الله علیه] حیاتی سیاسی بود و این امکان برای افراد مکتبی وجود داشت که با شمشیر قیام کنند، ولی آنها اقدام نکردند و جنبش فاش شد”

(+) زید بن علی (۴): ماجرای قیام زید بن علی (سلام‌الله علیهما)

(+) “ائمّه(سلام‌الله‌علیهم) به دلیل شرایط نمی‌خواستند مستقیماً در قیامهای مسلّحانۀ امّت شرکت کنند؛ امّا…”

(+) امام زین‌العابدین(سلام‌الله علیه) و تربیتِ نیروهای مکتبی